Alevlenir gaz, buhar, sis veya yanıcı tozların patlayıcı ortam oluşturabileceği her işyerinde işveren patlamadan korunma dokümanı (PKD) hazırlamak veya hazırlatmakla yükümlüdür. PKD; patlama risklerinin değerlendirmesini, gazlar için Bölge 0-1-2 ve tozlar için Bölge 20-21-22 sınıflandırmasını, tutuşturucu kaynak analizini, ekipman uygunluğunu ve önlemleri içerir. İşe başlamadan önce hazırlanır, önemli değişikliklerde güncellenir.
Bir solvent varilinin ağzından çıkan buhar, toz boya kabininde biriken ince toz ya da bir LPG bağlantısındaki küçük bir kaçak... Uygun koşullarda bunların her biri patlayıcı ortam oluşturabilir. Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, bu riskin bulunduğu işyerlerinde işverene patlamadan korunma dokümanı (PKD) hazırlama veya hazırlatma yükümlülüğü getirir.
Patlayıcı ortam nedir?
Alevlenir maddelerin gaz, buhar, sis veya toz hâlinde, atmosfer koşullarında hava ile karışması sonucu oluşan; tutuşma olduğunda yanmanın karışımın tamamına yayıldığı ortamdır. Patlama için üç unsurun aynı anda bulunması gerekir:
- Yakıt: patlama sınırları içindeki bir derişimde alevlenir gaz, buhar veya yanıcı toz
- Oksijen: çoğunlukla havadaki oksijen
- Tutuşturucu kaynak: kıvılcım, sıcak yüzey, statik elektrik, açık alev
Tozlarda bunlara tozun havada dağılması ve kapalı bir hacim de eklenir; bu yüzden toz patlamaları için sıklıkla "patlama beşgeni" ifadesi kullanılır.
Hangi tesislerde gerekir?
Patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan her işyeri kapsamdadır. Bölgemizde sık karşılaştığımız örnekler:
- Solvent bazlı boya, vernik, tiner ve yapıştırıcı kullanılan üretim alanları ve boyahaneler
- Elektrostatik toz boya hatları
- LPG, doğal gaz ve akaryakıt depolama, dolum ve dağıtım tesisleri
- Un, şeker, nişasta, süt tozu gibi gıda tozlarının işlendiği tesisler
- Ahşap tozu oluşan mobilya işletmeleri; alüminyum, magnezyum gibi metal tozlarının oluştuğu işlemler
- Akü şarj alanları (hidrojen) ve atık su arıtma tesisleri (biyogaz)
Bölge sınıflandırması
PKD'nin temeli, patlayıcı ortamın oluşma sıklığına ve süresine göre alanların bölgelere ayrılmasıdır:
| Gaz, buhar, sis | Toz | Patlayıcı ortam | Ekipman kategorisi |
|---|---|---|---|
| Bölge 0 | Bölge 20 | Sürekli, uzun süreli veya sık oluşur | Kategori 1 |
| Bölge 1 | Bölge 21 | Normal çalışmada ara sıra oluşabilir | Kategori 1 veya 2 |
| Bölge 2 | Bölge 22 | Normal çalışmada beklenmez; oluşursa kısa sürer | Kategori 1, 2 veya 3 |
Bölgelerde kullanılan elektrikli ve elektriksiz ekipmanın bölgeye uygun kategoride olması; gazlar için uygun gaz grubunda (IIA, IIB, IIC) ve sıcaklık sınıfında (T1–T6), tozlar için uygun toz grubunda (IIIA, IIIB, IIIC) ve yüzey sıcaklığında olması gerekir. Bu bilgiler ekipmanın Ex etiketinde yer alır; etiketi adım adım okumak için Axosfer'in Ex işareti çözücüsünden yararlanabilirsiniz.
PKD neleri içermeli?
- Tesisin, prosesin ve kullanılan alevlenir maddelerin tanımı
- Maddelerin güvenlik özellikleri: parlama noktası, alt ve üst patlama sınırları, kendiliğinden tutuşma sıcaklığı; tozlar için minimum tutuşma enerjisi gibi veriler
- Patlama risklerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesi
- Bölge sınıflandırması ve bölge haritaları
- Tutuşturucu kaynak analizi: sıcak yüzeyler, alev, mekanik ve elektrik kıvılcımları, statik elektrik, yıldırım
- Alınan ve alınacak teknik ve organizasyonel önlemler
- Ekipmanların bulunduğu bölgeye uygunluğunun kontrolü
- İş izni, bakım-onarım ve eğitim düzenlemeleri; bölge girişlerinde "EX" uyarı işaretleri
Doküman işe başlamadan önce hazırlanmalı; işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli bir değişiklik olduğunda gözden geçirilerek güncellenmelidir.
Sahada en sık gördüğümüz eksikler
- Masa başında hazırlanmış, sahadaki gerçek durumla örtüşmeyen bölge haritaları
- Solvent aktarımı sırasında topraklama ve eş potansiyel bağlantının yapılmaması
- Bölge içinde Ex özelliği olmayan aydınlatma, priz, forklift veya el aletleri
- Kanal, kiriş ve makine üstlerinde biriken toz tabakalarının temizlik programına alınmaması
- Yeni hat, yeni kimyasal veya yerleşim değişikliğinden sonra dokümanın güncellenmemesi
Toz patlamalarında ilk küçük patlama, yüzeylerde biriken tozu havalandırarak çok daha büyük ikincil patlamalara yol açabilir. Düzenli ve doğru yöntemle (basınçlı hava ile değil) temizlik bu yüzden kritik bir önlemdir. Hangi kalınlıktaki tabakanın tehlikeli olduğunu toz tabakası hesabıyla kabaca görebilirsiniz.
Nasıl çalışıyoruz?
Kimya mühendisi A sınıfı iş güvenliği uzmanımız; saha keşfi, madde verilerinin derlenmesi, kaçak kaynaklarının ve havalandırmanın değerlendirilmesi, bölge haritalarının hazırlanması, ekipman uygunluk listesi ve önceliklendirilmiş aksiyon planı adımlarıyla dokümanı tesisinize özel hazırlar. Dokümanın sahada yaşaması için ilgili çalışanlara uygulamalı eğitim de veriyoruz.
Sık sorulan sorular
PKD'yi kim hazırlar?
Yönetmelik yükümlülüğü işverene verir; işveren dokümanı hazırlar veya patlamadan korunma konusunda yetkin kişilere hazırlatır. Madde özelliklerinin ve proses koşullarının doğru yorumlanması için kimya ve proses bilgisi önemlidir.
PKD ne zaman güncellenir?
İşyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli bir değişiklik, genişleme ya da tadilat olduğunda gözden geçirilir ve güncellenir. Yeni bir alevlenir madde, yeni bir hat veya yerleşim değişikliği tipik güncelleme sebepleridir.
Hangi ekipman hangi bölgede kullanılabilir?
Bölge 0 ve 20'de kategori 1; Bölge 1 ve 21'de kategori 1 veya 2; Bölge 2 ve 22'de kategori 1, 2 veya 3 ekipman kullanılır. Ayrıca gaz grubu, sıcaklık sınıfı veya toz için yüzey sıcaklığı bölgedeki maddeye uygun olmalıdır.
Kaynaklar
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013, 28633)
- ÇSGB, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunmalarına İlişkin Uygulama Rehberi
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG 29.12.2012, 28512)
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (RG 30.06.2012, 28339)
- Axosfer, Patlamadan korunma dokümanı (PKD) nedir?
- Axosfer, PKD nasıl hazırlanır? İşveren gözüyle on adım
- Axosfer, Toz patlaması ve toz bölgeleri
Bu rehber bilgi amaçlıdır; işyerinize özel değerlendirme için bizimle görüşün.
İşyeriniz için destek alın
A sınıfı uzmanlarımızla işyerinizi birlikte değerlendirelim.
