Güvenlik bilgi formu (GBF), tehlikeli bir kimyasalın 16 bölümlük güvenlik belgesidir ve Türkçe olmalıdır. Sahada en çok işe yarayan bölümler 2 (zararlılık, piktogram, H ve P ifadeleri), 7 (elleçleme ve depolama), 8 (sınır değerler ve kişisel koruyucu donanım), 9 (parlama noktası gibi özellikler) ve 10 (uyumsuz maddeler) bölümleridir. Solunum filtresi 8. bölüme göre seçilir: organik buhar için A (kahverengi), amonyak için K (yeşil), toz için P (beyaz).
Güvenlik bilgi formu (GBF), tehlikeli bir madde veya karışımın tedarikçisi tarafından sağlanan; ürünün tehlikelerini ve güvenli kullanım koşullarını anlatan 16 bölümlük belgedir. Türkiye'de GBF'lerin Türkçe olması ve güvenlik bilgi formu hazırlayıcı belgesine sahip kişilerce hazırlanması gerekir. İşveren ise bu formları güncel tutmak, çalışanların erişebileceği yerde bulundurmak ve risk değerlendirmesinde kullanmakla yükümlüdür.
16 bölüm ve sahadaki karşılığı
| Bölüm | Başlık | Sahada ne işe yarar? |
|---|---|---|
| 1 | Madde/karışım ve şirket tanıtımı | Ürün ve tedarikçi bilgisi, acil durum telefonu |
| 2 | Zararlılık tanımlanması | Piktogram, uyarı kelimesi, H ve P ifadeleri; risk değerlendirmesinin başlangıcı |
| 3 | Bileşimi/içindekiler | Tehlikeli bileşenler ve oranları |
| 4 | İlk yardım önlemleri | İlkyardım talimatının dayanağı |
| 5 | Yangınla mücadele önlemleri | Uygun söndürücü türü, yanma ürünleri |
| 6 | Kaza sonucu yayılmaya karşı önlemler | Döküntü müdahalesi ve kişisel önlemler |
| 7 | Elleçleme ve depolama | Depolama koşulları, ayrı depolama gereklilikleri |
| 8 | Maruz kalma kontrolleri/kişisel korunma | Sınır değerler, havalandırma, eldiven ve solunum koruyucu seçimi |
| 9 | Fiziksel ve kimyasal özellikler | Parlama noktası, buhar basıncı, pH |
| 10 | Kararlılık ve tepkime | Kaçınılacak koşullar ve uyumsuz maddeler |
| 11 | Toksikolojik bilgiler | Sağlık etkileri; işyeri hekimi için temel bilgi |
| 12 | Ekolojik bilgiler | Çevresel etkiler |
| 13 | Bertaraf etme bilgileri | Atık yönetimi |
| 14 | Taşımacılık bilgisi | UN numarası, taşıma sınıfı |
| 15 | Mevzuat bilgisi | İlgili mevzuat ve kısıtlamalar |
| 16 | Diğer bilgiler | Revizyon bilgileri ve kısaltmalar |
Bölüm 9'daki parlama ve kaynama noktasından sıvının alevlenirlik kategorisini yanıcı sıvı kategorisi hesaplayıcısıyla, yaygın maddelerin patlama sınırlarını ise patlama sınırları tablosundan kontrol edebilirsiniz.
Piktogramlar ve uyarı kelimeleri
SEA Yönetmeliği'ne (Avrupa'daki CLP'nin karşılığı) göre etiketlerde ve GBF'lerde kırmızı çerçeveli, beyaz zeminli dokuz zararlılık piktogramı kullanılır:
| Kod | Anlamı | Tipik örnek |
|---|---|---|
| GHS01 | Patlayıcı | Patlayıcılar, bazı organik peroksitler |
| GHS02 | Alevlenir | Solventler, tiner, LPG |
| GHS03 | Oksitleyici | Derişik hidrojen peroksit, nitratlar |
| GHS04 | Basınçlı gaz | Gaz tüpleri |
| GHS05 | Aşındırıcı | Asitler, kostik |
| GHS06 | Akut toksisite | Siyanürler, bazı pestisitler |
| GHS07 | Zararlı, tahriş edici | Birçok temizlik ürünü |
| GHS08 | Ciddi sağlık zararı | Kanserojenler, solunum yolu hassaslaştırıcıları (ör. izosiyanatlar) |
| GHS09 | Çevre için zararlı | Sucul ortama zararlı biyositler |
Uyarı kelimesi olarak "Tehlike" daha ciddi, "Dikkat" daha az ciddi zararlılık kategorileri için kullanılır. H ifadeleri zararlılığı (ör. H225: Kolay alevlenir sıvı ve buhar), P ifadeleri alınacak önlemleri (ör. P280: Koruyucu eldiven/koruyucu giysi/göz koruyucu/yüz koruyucu kullanın) tanımlar.
Bölüm 8'den doğru KKD seçimi
Eldiven için "kimyasala dayanıklı eldiven" ifadesi tek başına yeterli değildir; malzeme (nitril, butil, neopren, florlu kauçuk vb.), kalınlık ve kırılma (geçirgenlik) süresi aranmalıdır. Kimyasal koruyucu eldivenler EN ISO 374 standardına göre işaretlenir. Solunum koruyucularda ise filtre tipi ve rengi şu şekildedir:
| Filtre | Renk | Koruduğu maddeler |
|---|---|---|
| A | Kahverengi | Kaynama noktası 65 °C'nin üzerindeki organik gaz ve buharlar (çoğu solvent) |
| AX | Kahverengi | Kaynama noktası 65 °C ve altındaki organik bileşikler |
| B | Gri | İnorganik gaz ve buharlar (klor, hidrojen sülfür, hidrojen siyanür) |
| E | Sarı | Asidik gaz ve buharlar (kükürt dioksit, hidrojen klorür) |
| K | Yeşil | Amonyak ve organik amonyak türevleri |
| P | Beyaz | Partiküller: toz, duman, sis |
Filtrelerin kullanım ömrü sınırlıdır. Ortamda oksijen yetersizse (ör. kapalı alanlar) filtreli maskeler koruma sağlamaz; bu durumda temiz hava beslemeli solunum sistemleri gerekir.
GBF'den çalışan talimatına
Çalışanların çok sayfalık bir GBF'yi okuması gerçekçi değildir. Bu nedenle her kimyasal veya kimyasal grubu için, kullanım alanına asılacak tek sayfalık bir kimyasal kullanım talimatı hazırlamanızı öneririz: tehlike piktogramları, kullanılacak KKD, ilk yardım, döküntüye müdahale ve depolama kuralları.
Hızlı kontrol listesi
- Envanterdeki her tehlikeli kimyasalın GBF'si var
- GBF'ler Türkçe ve güncel revizyonda
- GBF'ler kullanım alanında, çalışanların erişebileceği yerde
- Orijinal ve ikincil kaplardaki etiketler okunaklı
- KKD seçimi GBF'nin 8. bölümüyle uyumlu
- Kullanım talimatları GBF'ye dayanılarak hazırlanmış
Sık sorulan sorular
GBF Türkçe olmak zorunda mı?
Evet. Türkiye'de piyasaya arz edilen tehlikeli madde ve karışımların güvenlik bilgi formları Türkçe olmalı ve güvenlik bilgi formu hazırlayıcı belgesine sahip kişilerce hazırlanmalıdır.
GBF'ler ne sıklıkla kontrol edilmeli?
Tedarikçi yeni zararlılık bilgisi veya mevzuat değişikliği olduğunda formu günceller. İşveren de envanterdeki GBF'lerin revizyon tarihlerini düzenli kontrol etmeli, yeni ürün girişinde formu teslim almadan kullanıma başlamamalıdır.
GBF'deki kişisel koruyucu bilgisi tek başına yeterli mi?
GBF genel bir çerçeve verir. Eldiven ve solunum koruyucu seçimi işyerindeki kullanım şekline (süre, sıçrama, buhar yoğunluğu) göre risk değerlendirmesiyle somutlaştırılmalı ve eldiven üreticisinin kırılma süresi verileriyle doğrulanmalıdır.
Kaynaklar
- Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik – KKDİK (RG 23.06.2017, 30105)
- Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik – SEA (RG 11.12.2013, 28848)
- Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 12.08.2013, 28733)
- ÇSGB, Kimya Sektörü İş Sağlığı ve Güvenliği Rehberi
- Axosfer, Parlama noktası nedir?
Bu rehber bilgi amaçlıdır; işyerinize özel değerlendirme için bizimle görüşün.
İşyeriniz için destek alın
A sınıfı uzmanlarımızla işyerinizi birlikte değerlendirelim.
